AI hồi sinh người đã khuất: Tôn vinh hay xâm phạm?

• hồi sinh người đã khuất bằng AI
• deathbot
• griefbot
• đạo đức AI
• di sản kỹ thuật số
• tranh cãi AI
• avatar kỹ thuật số
• công nghệ và cái chết
• tương lai của AI

Hồi Sinh Người Đã Khuất Bằng AI: Tôn Vinh Hay Bất Kính Trong Kỷ Nguyên Số?

Tháng trước, thế giới âm nhạc chấn động trước thông tin Ozzy Osbourne, giọng ca huyền thoại của Black Sabbath, bất ngờ xuất hiện trên sân khấu trong một buổi hòa nhạc tưởng niệm. Điều đáng nói là ông đã qua đời không lâu trước đó. Sự tái xuất ngoạn mục này không phải phép màu, mà là sản phẩm của công nghệ trí tuệ nhân tạo tiên tiến, một mô hình được gọi là deathbot. Vài tuần sau, tại một buổi hòa nhạc do ca sĩ Rod Stewart tổ chức ở Bắc Carolina, Mỹ, khán giả lại một lần nữa chứng kiến sự trở lại của những tượng đài âm nhạc như Michael Jackson, Tina Turner và Bob Marley, tất cả đều hiện diện dưới dạng những người ảo được AI tạo dựng.

Những sự kiện này đã thổi bùng lên một ngọn lửa tranh cãi dữ dội, chia cộng đồng người hâm mộ thành hai phe rõ rệt. Một bên kịch liệt lên án, cho rằng đây là hành động thiếu tôn trọng, phản cảm và bóp méo di sản của người đã khuất. Phe còn lại thì nhìn nhận nó như một hình thức tôn vinh đầy sáng tạo, một nét đẹp mới của thời đại công nghệ, cho phép chúng ta một lần nữa được sống trong không khí âm nhạc của các huyền thoại. Cuộc tranh luận không chỉ dừng lại ở giới giải trí, nó đang len lỏi vào từng ngóc ngách của xã hội, đặt ra một câu hỏi cốt lõi: Liệu việc hồi sinh người đã khuất bằng AI là một bước tiến vĩ đại hay là một sự xâm phạm đạo đức nghiêm trọng?

Sự Trỗi Dậy Của Những Bản Sao Kỹ Thuật Số

Công nghệ hồi sinh kỹ thuật số không còn là ý tưởng viễn tưởng trong các bộ phim khoa học. Nó đang trở thành một thực tế ngày càng phổ biến. Gần như cùng thời điểm với buổi hòa nhạc của Stewart, một cuộc tranh luận khác đã nổ ra khi cựu phóng viên CNN Jim Acosta thực hiện một cuộc phỏng vấn với phiên bản kỹ thuật số của Joaquin Oliver. Joaquin là một cậu thiếu niên 17 tuổi đã thiệt mạng trong vụ xả súng kinh hoàng tại trường trung học ở Florida năm 2018. Chính cha mẹ cậu đã tạo ra Oliver ảo này, chia sẻ rằng họ cảm thấy may mắn khi có thể nghe lại giọng nói của con trai mình.

Trên mạng xã hội, Alexis Ohanian, đồng sáng lập Reddit, cũng đã chia sẻ một đoạn video ngắn được AI tạo ra từ bức ảnh chụp người mẹ quá cố đang ôm ông khi còn nhỏ. Ông viết trong xúc động: Tôi đã không chuẩn bị cho cảm giác này. Nhà tôi không có máy quay phim nên tôi chưa từng có thước phim nào với mẹ. Đây là cách bà ấy ôm tôi. Tôi đã xem lại nó 50 lần rồi.

Những ví dụ trên là minh chứng rõ ràng cho một xu hướng đang gia tăng: hồi sinh kỹ thuật số. Sử dụng các công cụ AI tạo sinh, các bot của người đã khuất được tạo ra từ ảnh, video, tin nhắn thoại và vô số dữ liệu số khác mà họ để lại. Chúng được biết đến với nhiều tên gọi như griefbot, deathbot, hay bản sao AI. Về cơ bản, đây là những chương trình máy tính được thiết kế để mô phỏng tính cách, giọng nói và cách tương tác của một người đã khuất, dựa trên việc huấn luyện AI bằng chính di sản kỹ thuật số của người đó.

Elaine Kasket, một nhà tâm lý học chuyên về mạng Internet tại London, giải thích rằng về mặt công nghệ, việc hồi sinh kỹ thuật số hiện nay khả thi hơn rất nhiều nhờ sự phát triển của các mô hình ngôn ngữ lớn LLM, điển hình như ChatGPT. Các mô hình này ngày càng dễ tiếp cận với công chúng và rất dễ sử dụng. LLM cho phép tạo ra những nội dung mô phỏng hợp lý và chân thực. Khi một người qua đời, nếu họ để lại đủ di vật số như tin nhắn, email, ghi chú thoại, hình ảnh hay video, việc tạo ra một phiên bản kỹ thuật số của họ trở nên khá dễ dàng.

Chỉ vài năm trước, ý tưởng về sự bất tử ảo là một giấc mơ công nghệ xa vời. Giờ đây, với AI, các bot và hình đại diện avatar có khả năng tương tác có thể được tạo ra với chi phí thấp và quy trình tương đối đơn giản. Nhu cầu cho dịch vụ này dường như cũng ngày một tăng. Thực tế, các dịch vụ tạo phiên bản số cho người đã chết đang nở rộ mạnh mẽ nhất tại Trung Quốc. Theo Yicai Global, chi phí để tạo một bot cơ bản chỉ khoảng 20 nhân dân tệ, tương đương 73.000 đồng. Với những avatar tương tác phức tạp hơn, nhiều tính năng hơn, chi phí có thể lên tới vài trăm đến vài nghìn nhân dân tệ, thậm chí cao nhất khoảng 50.000 nhân dân tệ, tương đương 183 triệu đồng, và thường được tích hợp trong các gói dịch vụ của công ty tang lễ.

Nỗi Khát Khao Kết Nối Vượt Thời Gian

Mong muốn duy trì sợi dây liên kết với người thân đã khuất không phải là điều mới mẻ. Từ ngàn xưa, con người đã luôn tìm cách để tưởng nhớ và cảm thấy gần gũi với những người đã ra đi. Chúng ta giữ lại những kỷ vật quý giá, lật giở những cuốn album ảnh cũ, xem lại những thước phim gia đình, nghe lại các tin nhắn thoại và lắng nghe những bản nhạc gợi nhớ về họ. Thậm chí, trong nhiều nền văn hóa, các nghi lễ tâm linh như cầu hồn cũng được thực hiện để kết nối với thế giới bên kia.

Giáo sư triết học Michael Cholbi của Đại học Edinburgh nhận định: Từ khi xuất hiện trên Trái Đất, con người đã luôn cố gắng gắn kết với nhau, kể cả khi một người đã khuất. Chúng ta đã tạo ra tượng đài, đài tưởng niệm, lưu giữ những lọn tóc, đọc lại những lá thư. Giờ đây, câu hỏi đặt ra là: AI sẽ bổ sung thêm điều gì vào chuỗi nỗ lực bất tận này?

Một cuộc khảo sát của YouGov vào năm 2023 cho thấy 14% số người được hỏi đồng ý rằng họ sẽ cảm thấy được an ủi khi tương tác với một phiên bản kỹ thuật số của người thân đã khuất. Đáng chú ý, những người trả lời ở nhóm tuổi càng trẻ thì càng có xu hướng cởi mở hơn với ý tưởng này. Điều này cho thấy một sự thay đổi trong quan niệm của thế hệ lớn lên cùng công nghệ.

Mặt Tối Của Sự Hồi Sinh: Nỗi Đau Kéo Dài và Những Rủi Ro Đạo Đức

Tuy nhiên, đằng sau sự hấp dẫn của công nghệ là những lo ngại sâu sắc về tâm lý và đạo đức. Louise Richardson, thuộc khoa triết học của trường Đại học York, người đã có bốn năm nghiên cứu về nỗi đau buồn, nhận thấy rằng người ở lại thường tìm cách duy trì cảm giác kết nối và gần gũi với người thân đã khuất bằng cách thăm mộ, nói chuyện với họ hoặc chạm vào đồ vật của họ.

Bà Richardson cho rằng việc tạo ra một phiên bản kỹ thuật số có thể làm cho quá trình đau buồn trở nên phức tạp và kéo dài hơn. Bà nói: Deathbot có thể làm giảm sự thương nhớ, nhưng cũng gây gián đoạn, cản trở việc nhận ra và chấp nhận những gì đã mất, bởi vì bạn tương tác với chúng một cách liên tục. Thay vì đối mặt với sự thật về sự mất mát, con người có thể chìm đắm trong một ảo ảnh, khiến vết thương lòng không bao giờ thực sự lành lại.

Vấn đề pháp lý cũng là một rào cản lớn. Giáo sư luật Victoria Haneman lập luận rằng tài sản số của người chết cũng nên được bảo vệ. Khi một người qua đời, các thông tin của họ nên được xóa để bảo vệ họ khỏi sự hồi sinh kỹ thuật số không mong muốn và trao cho họ cái gọi là quyền được chết một cách trọn vẹn.

Nathan Mladin, tác giả cuốn sách AI và Thế giới bên kia, chỉ ra một nguy cơ khác: sự phụ thuộc. Ông viết: Bạn nghĩ mình đang trò chuyện với một người, trong khi thực tế là đang nói với một cỗ máy. Những người đang trong giai đoạn đau buồn có thể trở nên phụ thuộc vào một con bot, thay vì dựa vào các mối quan hệ xã hội thực tế để chữa lành và bước tiếp.

Nhà tâm lý học Kasket nhấn mạnh đến cái bẫy về quyền riêng tư. Bà nói: Người đã khuất không có cơ hội đồng ý, không có quyền phản hồi và không có quyền kiểm soát, do đó hình ảnh của họ có thể bị bóp méo. Một mối lo ngại khác là việc sử dụng tài liệu kỹ thuật số một cách gian lận để tạo avatar giả mạo nhằm mục đích trục lợi hoặc lừa đảo. Thông qua nghiên cứu của mình, bà Kasket cho biết một số người thậm chí đã bắt đầu ghi rõ trong di chúc rằng họ không muốn dữ liệu của mình bị sử dụng để tạo deathbot sau khi qua đời. Ngoài ra, việc các công ty thương mại hóa dịch vụ này cũng bị chỉ trích là đang bệnh lý hóa nỗi đau buồn, biến một quá trình tự nhiên của con người thành một thị trường để khai thác.

Một Góc Nhìn Khác: AI Như Một Công Cụ Tưởng Nhớ Tích Cực

Mặc dù có nhiều lo ngại, không thể phủ nhận deathbot cũng có thể mang lại những giá trị tích cực. Giáo sư Cholbi cho rằng công nghệ này có thể tạo ra những hình ảnh sạch sẽ, tươi sáng về một người. Chẳng hạn, một người cháu có thể tạo ra deathbot về người bà quá cố của mình và lựa chọn không đưa những tật xấu hay những khía cạnh kém hấp dẫn trong tính cách của bà vào dữ liệu huấn luyện cho AI. Điều này tạo ra một phiên bản lý tưởng hóa để tưởng nhớ, tập trung vào những kỷ niệm đẹp đẽ nhất.

Đối với cha mẹ của Joaquin Oliver hay Alexis Ohanian, công nghệ này rõ ràng đã mang lại một nguồn an ủi sâu sắc, một cơ hội để kết nối lại với ký ức theo một cách hoàn toàn mới và sống động. Nó không thay thế người đã mất, nhưng nó cung cấp một công cụ mạnh mẽ để gợi nhớ và xoa dịu nỗi đau.

Câu Hỏi Triết Học Về Sự Bất Tử

Cuối cùng, việc hồi sinh người đã khuất bằng AI đặt ra những câu hỏi sâu sắc cho các nhà đạo đức học và thần học. Nathan Mladin cho rằng sự quan tâm ngày càng tăng đối với công nghệ này có thể là hệ quả của sự phai nhạt niềm tin tôn giáo truyền thống. Những khát khao sâu sắc hơn về sự siêu việt, về cuộc sống sau khi chết, về sự vĩnh cửu của tình yêu dường như đang được chuyển hướng sang các giải pháp công nghệ.

Ông nói: Có thể xem đây là biểu hiện của đỉnh cao hiện đại, với niềm tin rằng công nghệ cuối cùng sẽ chiến thắng cái chết và mang lại cho chúng ta sự sống vĩnh cửu. Chúng ta đang đứng trước một ngã ba đường, nơi ranh giới giữa sự sống và cái chết, giữa thực tại và mô phỏng, giữa ký ức và ảo ảnh đang trở nên mờ nhạt hơn bao giờ hết.

Công nghệ đã trao cho chúng ta khả năng tái tạo hình bóng của người đã khuất, nhưng nó không thể tái tạo linh hồn hay ý thức. Liệu việc níu kéo một hình bóng kỹ thuật số có thực sự giúp chúng ta nguôi ngoai, hay chỉ khiến chúng ta mãi mắc kẹt trong quá khứ? Đây là câu hỏi mà mỗi cá nhân và toàn xã hội sẽ phải đối mặt khi chúng ta tiếp tục bước sâu hơn vào kỷ nguyên của trí tuệ nhân tạo. Cuộc tranh cãi vẫn chưa đến hồi kết, và câu trả lời có lẽ không nằm ở chỗ công nghệ có thể làm được gì, mà ở chỗ chúng ta, với tư cách là con người, lựa chọn sử dụng nó như thế nào.