Deep Think: Trí Tuệ Việt Đưa AI Đạt Huy Chương Vàng Toán Olympic
Tiến Sĩ Việt Và Bốn Ngày Kỳ Diệu Viết Nên Lịch Sử Cho AI Giải Toán Olympic
Trong cuộc đua không ngừng nghỉ nhằm chinh phục những đỉnh cao mới của trí tuệ nhân tạo, thế giới vừa chứng kiến một cột mốc lịch sử. Một mô hình AI, được phát triển bởi Google DeepMind, đã xuất sắc giải quyết các bài toán của Kỳ thi Olympic Toán học Quốc tế IMO với số điểm tương đương huy chương vàng. Đằng sau thành tựu đáng kinh ngạc này là câu chuyện về tài năng, sự quyết đoán và đặc biệt là bốn ngày chạy đua nghẹt thở của một đội ngũ do Tiến sĩ Lương Minh Thắng, một người con đất Việt, dẫn dắt. Bài viết này sẽ đưa chúng ta vào hành trình phát triển AI Deep Think, khám phá những khoảnh khắc kịch tính và tầm nhìn sâu sắc của người đứng đầu dự án.
Từ Thơ Tình Đến Lý Luận Toán Học: Bước Nhảy Vọt Của Trí Tuệ Nhân Tạo
Câu chuyện của Deep Think bắt đầu một cách rất tự nhiên trong bối cảnh bùng nổ của các mô hình ngôn ngữ lớn LLM. Cuối năm 2022, sự ra đời của ChatGPT đã khuấy động cả thế giới công nghệ. Không lâu sau đó, vào đầu năm 2023, Google cũng ra mắt Bard sau 100 ngày phát triển thần tốc, và sau này được đổi tên thành Gemini vào năm 2024.
Các mô hình này, dù là ChatGPT hay Gemini, đều thể hiện năng lực phi thường trong việc xử lý ngôn ngữ tự nhiên. Chúng có thể làm thơ, viết thư tình, soạn thảo email chuyên nghiệp, hay tóm tắt những văn bản dài. Tuy nhiên, Tiến sĩ Lương Minh Thắng và các đồng nghiệp tại Google nhận thấy một điểm chung cốt lõi: chúng chủ yếu hoạt động trong một khuôn khổ bắt chước ngôn ngữ của con người, giỏi tổng hợp và tái tạo thông tin hơn là tạo ra tri thức mới thông qua suy luận thuần túy.
Một câu hỏi lớn được đặt ra trong nội bộ Google DeepMind: Tại sao không trang bị cho Gemini khả năng tư duy và lý luận ở một cấp độ cao hơn, sâu sắc hơn? Đây không còn là câu chuyện về ngôn ngữ, mà là về logic, về khả năng giải quyết vấn đề một cách có cấu trúc và chặt chẽ. Và không có lĩnh vực nào là thước đo chuẩn xác hơn cho khả năng lý luận đỉnh cao của con người hơn là Toán học.
Đối với Tiến sĩ Lương Minh Thắng, đây còn là một sự giao thoa giữa đam mê cá nhân và sứ mệnh công việc. Anh vốn là người đam mê toán từ nhỏ, từng tham gia kỳ thi toán quốc gia thời trung học. Chính tình yêu với những con số và những quy luật logic đã thôi thúc anh. Đến năm 2024, anh thành lập một nhóm mới tại Google với một cái tên đầy tham vọng: Lý luận siêu trí tuệ. Mục tiêu của nhóm rất rõ ràng: làm sao để AI có thể suy luận một cách sâu sắc, từng bước một, đồng thời giải quyết triệt để vấn đề ảo giác, một hiện tượng AI bịa ra thông tin sai nhưng trình bày một cách đầy thuyết phục.
Tiếp cận toán học là cách nhóm muốn dạy cho AI sự chặt chẽ. Thay vì đưa ra một câu trả lời cuối cùng, AI phải chứng minh được từng bước đi trong chuỗi lập luận của mình, không để lại bất kỳ lỗ hổng nào.
Deep Think: Cỗ Máy Suy Luận Song Song Vượt Trội
Trên thực tế, Google đã có những thành công ban đầu trong lĩnh vực này. Trước Deep Think, họ đã có AlphaGeometry 2, một mô hình đạt trình độ tương đương huy chương vàng, và AlphaProof, tương đương huy chương bạc. Tuy nhiên, các mô hình này hoạt động dựa trên sự kết hợp giữa mạng neuron và mạng logic, có nghĩa là vẫn cần sự can thiệp của con người ở một số công đoạn nhất định.
Deep Think là một bước tiến hoàn toàn khác biệt. Nó được thiết kế để thực hiện gần như toàn bộ quá trình một cách tự động nhờ vào một công nghệ đột phá gọi là suy luận song song. Hãy tưởng tượng, một mô hình thông thường khi giải toán sẽ đi theo một con đường duy nhất, một chuỗi suy luận tuyến tính từ A đến B rồi đến C. Nếu con đường đó sai, nó phải quay lại và thử một con đường khác. Ngược lại, Deep Think hoạt động như một đội quân các nhà toán học thiên tài làm việc cùng lúc. Nó cho phép mô hình đồng thời khám phá và kết hợp nhiều hướng giải, nhiều ý tưởng khác nhau. Các ý tưởng này giao thoa, bổ sung và tự sửa lỗi cho nhau trước khi hội tụ lại thành một lời giải tối ưu.
Để có được khả năng này, đội ngũ đã huấn luyện Deep Think bằng một kỹ thuật học tăng cường mới, sử dụng một bộ dữ liệu khổng lồ và chuyên sâu. Tiến sĩ Thắng cho biết, họ đã thu thập dữ liệu từ các cuộc thi toán trên toàn thế giới. Nhưng điểm khác biệt mấu chốt là họ không chỉ dùng dữ liệu đáp án. Bởi đáp án chỉ cho ra kết quả, không thể hiện được quá trình tư duy. Thay vào đó, họ tập trung vào dữ liệu lập luận nhiều bước, các bài chứng minh định lý, các phương pháp giải quyết vấn đề. Dù số lượng dữ liệu cụ thể không được công bố, nhưng nó là một kho tàng tri thức toán học khổng lồ.
Quá trình này còn có sự tham gia của khoảng 30 chuyên gia từng đoạt huy chương ở các kỳ thi toán học uy tín, bao gồm cả những nhóm chuyên gia tại Việt Nam, đơn cử như thầy Trần Nam Dũng, Phó hiệu trưởng trường Phổ thông Năng khiếu, Đại học Quốc gia TP HCM. Sự kết hợp giữa dữ liệu lớn, thuật toán tiên tiến và trí tuệ của con người đã tạo nên một nền tảng vững chắc cho Deep Think.
Bốn Ngày Kỳ Diệu: Cuộc Chạy Đua Nghẹt Thở Tới Huy Chương Vàng
Thành công không bao giờ là một con đường trải hoa hồng. Câu chuyện kịch tính nhất trong hành trình phát triển Deep Think diễn ra ngay trước thềm kỳ thi IMO 2025. Đội ngũ của Tiến sĩ Thắng đã có trong tay một hệ thống AI sẵn sàng dự thi với khả năng rất tốt. Nhưng tham vọng của họ lớn hơn thế. Họ muốn một mô hình mạnh hơn nữa, lớn hơn nữa.
Ý tưởng này vấp phải một rào cản khổng lồ: tài nguyên tính toán. Việc thay đổi cấu hình mô hình đòi hỏi một năng lực xử lý mà ngay cả Google khi đó cũng không có sẵn. Áp lực thời gian đè nặng. Đây là lúc bản lĩnh của người trưởng nhóm được thể hiện. Tiến sĩ Thắng đã phải trực tiếp thuyết phục ba nhóm lớn khác tại Google và cả các lãnh đạo cấp cao.
Trong cuộc họp quyết định với CEO DeepMind, Demis Hassabis, và các lãnh đạo khác, thay vì những lời giải thích phức tạp, anh chỉ đưa ra một biểu đồ đơn giản nhưng đầy sức nặng. Biểu đồ đó cho thấy một cách rõ ràng rằng phiên bản Deep Think mới sẽ cho kết quả vượt trội hơn hẳn so với hệ thống hiện có. Sự thuyết phục ngắn gọn và hiệu quả đó đã ngay lập tức nhận được cái gật đầu. Tài nguyên tính toán bổ sung đã được chấp thuận.
Nhưng niềm vui chưa kéo dài được bao lâu thì áp lực còn lớn hơn ập đến. Họ chỉ có một tuần để hiện thực hóa ý tưởng, một khoảng thời gian quá ngắn để áp dụng một thuật toán đào tạo hoàn toàn mới. Bốn ngày ngắn ngủi, từ ngày 8 đến 12 tháng 7, đã trở thành những ngày không ngủ. Cả nhóm làm việc với sự quyết tâm cao độ và một khẩu hiệu duy nhất: YOLO, có nghĩa là Bạn chỉ sống một lần.
Sự thay đổi kỹ thuật cốt lõi trong phiên bản mới này là một canh bạc lớn. Ở mô hình trước đó, các công thức toán học được đặt riêng lẻ để AI xử lý từng cái một. Nhưng trong phiên bản mới, họ quyết định đặt các công thức chủ chốt chung với nhau. Có thể tưởng tượng rằng, nếu chiến lược này không thành công, mọi thứ có thể đi chệch hướng hoàn toàn và toàn bộ nỗ lực sẽ đổ sông đổ biển.
Trong bốn ngày đó, hệ thống liên tục chạy và được đánh giá. Cả đội ngũ nín thở theo dõi từng kết quả. Và rồi, khoảnh khắc vỡ òa đã đến. Mọi thứ không chỉ nằm trong tầm kiểm soát mà còn vượt xa cả mong đợi. Deep Think phiên bản mới đã thành công rực rỡ với bộ đề thi IMO 2025. Kết quả cuối cùng, được chấm bởi chính các giám khảo của IMO, là 35 trên 42 điểm cho 5 câu hỏi đầu tiên. Để dễ hình dung, trong kỳ thi IMO năm đó, chỉ có 67 trên tổng số 630 thí sinh đạt được từ 35 điểm trở lên, mức điểm để giành huy chương vàng.
Thành công này không chỉ dừng lại ở việc giải toán. Deep Think còn chứng tỏ khả năng tự tư duy lập trình và tìm kiếm kiến thức chuyên sâu, những năng lực mà nhiều mô hình AI khác chưa thể đạt tới.
Sự Minh Bạch Và Cuộc Đua Thầm Lặng Với Đối Thủ
Trong thế giới công nghệ, những cuộc đua ngầm luôn diễn ra. Cùng thời điểm, OpenAI cũng công bố một mô hình AI của họ đã đạt thành tích tương đương huy chương vàng IMO. Tuy nhiên, có những khác biệt quan trọng. OpenAI công bố kết quả của họ trước, vào ngày 19 tháng 7. Đội ngũ của Google, dù đã có kết quả từ ngày 14 tháng 7, đã quyết định thông báo muộn hơn vào ngày 21 tháng 7. Theo Tiến sĩ Thắng, đó là một hành động có chủ đích để thể hiện sự tôn trọng đối với các thí sinh và cuộc thi IMO 2025 đang diễn ra.
Quan trọng hơn, trong khi OpenAI tuyên bố AI của họ đoạt huy chương vàng nhưng không cung cấp trình tự thực hiện chi tiết và kết quả không do hội đồng giám khảo IMO chấm điểm, Google lại chọn con đường minh bạch tuyệt đối. Deep Think hiển thị toàn bộ quá trình tính toán, cho thấy cách AI tư duy từng bước để đi đến lời giải. Và hơn hết, mô hình của Google đã được triển khai cho công chúng sử dụng, minh chứng cho sự tự tin và tính ứng dụng thực tiễn của công nghệ.
Từ Cậu Học Sinh Cần Cù Đến Thiên Tài Sáng Tạo
Khi được hỏi ví Deep Think như một học sinh, Tiến sĩ Thắng chia sẻ một góc nhìn thú vị. Vài tháng trước, Deep Think giống như một học sinh cần cù, kiên trì. Nếu được giao một bài toán, nó sẽ suy luận cực kỳ tỉ mỉ, xét đến mọi trường hợp, mọi chi tiết nhỏ để đảm bảo đưa ra lời giải đúng nhất. Nhưng hiện tại, sau những bước đột phá, Deep Think đã trở thành một học sinh sáng tạo. Nó có thể tạo ra những cách giải mới, những phương pháp độc đáo mà đôi khi chính đội ngũ phát triển cũng phải bất ngờ.
Tương Lai Của AI: Con Dao Hai Lưỡi Và Sứ Mệnh Chắp Cánh Cho Tài Năng Việt
Sự ra đời của những AI chuyên sâu như Deep Think cũng đặt ra những câu hỏi lớn về giáo dục. Đây là một vấn đề thực sự cần suy ngẫm. Bất cứ công nghệ nào cũng có thể trở thành con dao hai lưỡi. Nếu học sinh lười biếng, AI có thể bị lạm dụng, làm suy giảm tư duy phản biện. Nhưng nếu rơi vào tay một học sinh sáng tạo, ham học hỏi, AI sẽ trở thành một đôi cánh quyền năng, chắp cánh cho những ý tưởng mà họ có thể chưa từng nghĩ tới.
Tiến sĩ Thắng tin rằng Việt Nam cần thay đổi cách giảng dạy để thích ứng. Với tốc độ phát triển chóng mặt của AI, kiến thức có thể lạc hậu chỉ sau 3 đến 6 tháng. Do đó, hệ thống giáo dục cần có cơ chế chuyển trạng thái linh hoạt hơn.
Qua quan sát của mình, anh nhìn nhận các bạn trẻ Việt Nam như những viên ngọc thô. Họ có nền tảng toán học và tư duy rất tốt nhưng thường thiếu người dẫn dắt, đào tạo và định hình một tầm nhìn lâu dài. Anh chia sẻ chân thành về trải nghiệm của bản thân: khi mới sang Singapore, anh thấy mình rất sáng tạo, nhưng thực tế không là gì cả. Khi đến Mỹ, anh nhận ra mình còn nhỏ bé hơn và hiểu rằng bản thân cần những ước mơ lớn, một môi trường phù hợp và những người thầy dẫn đường.
Với mong muốn hỗ trợ thế hệ trẻ, Tiến sĩ Lương Minh Thắng cùng hai thành viên khác ở Thung lũng Silicon đã thành lập tổ chức phi lợi nhuận New Turing Institute. Mục tiêu của tổ chức là nuôi dưỡng và truyền cảm hứng cho thế hệ tài năng AI tiếp theo ở Đông Nam Á và các khu vực khác, thông qua các chương trình đào tạo, tài trợ và cuộc thi. Khẩu hiệu của họ là Zero to Hero, với mong muốn biến một người từ không biết gì trở thành một chuyên gia am hiểu, có khả năng truyền đạt lại cho thế hệ kế tiếp. Xa hơn, họ muốn góp phần giúp Việt Nam trở thành một trung tâm công nghệ hàng đầu, đưa các chuyên gia đầu ngành thế giới về nước để đào tạo và truyền cảm hứng.
Nhìn về 10 năm tới, dù rất khó đoán, Tiến sĩ Thắng chắc chắn rằng AI sẽ đóng góp to lớn vào những lĩnh vực quan trọng như khoa học, y tế và nghiên cứu. Khi được trang bị khả năng lý luận cao cấp, AI sẽ giúp con người tìm ra kiến thức mới, định luật mới trong vật lý, và tạo ra các loại thuốc mới.
Câu chuyện về Deep Think và bốn ngày kỳ diệu của Tiến sĩ Lương Minh Thắng không chỉ là một thành tựu công nghệ. Đó là minh chứng cho sức mạnh của đam mê, sự táo bạo và tầm nhìn. Nó cho thấy đằng sau những dòng mã phức tạp và những hệ thống máy tính khổng lồ, luôn là trí tuệ, khát vọng và tinh thần không bao giờ bỏ cuộc của con người. Một trí tuệ Việt đang góp phần định hình tương lai của trí tuệ nhân tạo toàn cầu.