Doanh nghiệp Việt chi trăm triệu cho AI, lợi nhuận đâu?

AI: Khoản Đầu Tư Trăm Triệu Và Doanh Thu Vẫn Đứng Yên, Doanh Nghiệp Việt Đang Sai Ở Đâu?

Cơn sốt trí tuệ nhân tạo, đặc biệt là AI tạo sinh, đã càn quét thế giới doanh nghiệp trong suốt ba năm qua. Từ các tập đoàn công nghệ khổng lồ đến những công ty khởi nghiệp, tất cả đều hối hả nắm bắt cơ hội, nỗ lực tích hợp AI vào càng nhiều khía cạnh vận hành càng tốt với một kỳ vọng lớn lao: tạo ra cuộc cách mạng về hiệu suất và bùng nổ doanh thu. Năm 2025 được dự báo là thời điểm AI thực sự đi vào đời sống, nhưng nghịch lý thay, bức tranh thực tế lại không hề rực rỡ như mong đợi. Nhiều doanh nghiệp, sau khi mạnh tay chi tiền, đang đứng giữa một ngã tư đầy bối rối: AI có ở khắp nơi, nhưng lợi nhuận thì chẳng thấy đâu.

Câu chuyện không của riêng ai. Hãy nghe Lê Hậu, giám đốc một công ty xuất nhập khẩu tại Đà Nẵng, chia sẻ. Với quy mô 30 nhân viên, ông đã không ngần ngại đầu tư vào các công cụ AI phiên bản doanh nghiệp hơn nửa năm qua. Mục tiêu rất rõ ràng: tự động hóa việc tra cứu đơn hàng, lập kế hoạch mua hàng, quản lý tồn kho, sản xuất, đặt chỗ vận chuyển, và thậm chí là dự báo nhu cầu thị trường. Ông còn cử 5 nhân viên nòng cốt đi học các lớp vận hành AI chuyên sâu để về đào tạo lại cho toàn công ty. Chi phí lên đến hàng trăm triệu đồng. Kết quả thu về lại là một sự thất vọng. Ông Hậu cho biết mức độ hiệu quả sau nửa năm chỉ đạt 20 đến 30% yêu cầu, chủ yếu dừng lại ở các tác vụ truy vấn, xử lý phần rìa công việc. Nói đúng hơn, AI mới chỉ là một người hỗ trợ, chưa thể đủ tin tưởng để giao phó trọn vẹn một khâu cụ thể như kỳ vọng ban đầu.

Tương tự, Phương Thảo, quản lý một chuỗi cửa hàng thời trang tại TP HCM, cũng đã thử nghiệm chatbot AI để phản hồi khách hàng nhanh chóng hơn. Thế nhưng, số lượng đơn hàng gần như không khác biệt so với trước kia, trong khi chị phải tốn thêm không ít công sức và chi phí để thuê người huấn luyện chatbot sao cho câu trả lời tự nhiên nhất có thể. Chị Thảo kết luận, trong tương lai gần, AI sẽ là một giải pháp bổ sung chứ chưa thể thay thế hay giúp cắt giảm nhân sự.

Những câu chuyện như của ông Hậu và chị Thảo không phải là cá biệt. Chúng là những lát cắt chân thực phản ánh một thực trạng đáng báo động trên quy mô toàn cầu.

Những con số biết nói và khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế

Các báo cáo và khảo sát từ những tổ chức tư vấn hàng đầu thế giới đã vẽ nên một bức tranh toàn cảnh đầy sobering. Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới 2026 ở Davos, công ty PwC công bố một khảo sát với 4.454 CEO. Kết quả cho thấy chỉ có 12% doanh nghiệp gặt hái được lợi ích kép từ AI, tức là vừa tăng doanh thu vừa cắt giảm chi phí. Đáng kinh ngạc hơn, có tới 55% lãnh đạo thừa nhận họ chưa thấy bất kỳ lợi ích nào sau khi đã đầu tư vào AI. Thậm chí, một số còn rơi vào tình cảnh tồi tệ hơn: 12% ghi nhận chi phí tăng vọt trong khi doanh thu đứng yên, và 1% chứng kiến cả chi phí tăng lẫn lợi nhuận sụt giảm.

Ông Mohamed Kande, Chủ tịch toàn cầu PwC, chỉ ra nguyên nhân cốt lõi: sự thiếu chuẩn bị về dữ liệu và một lộ trình triển khai bài bản. Chỉ 14% nhân viên thực sự sử dụng AI tạo sinh hàng ngày. Khoảng cách giữa sự kỳ vọng của lãnh đạo và năng lực thực tế của đội ngũ nhân sự đang là rào cản khổng lồ.

Các nghiên cứu khác cũng củng cố nhận định này. Forrester Research cho thấy chỉ 15% trong số 1.576 giám đốc điều hành ghi nhận công ty cải thiện biên lợi nhuận nhờ AI. Công ty tư vấn BCG còn đưa ra con số khiêm tốn hơn, chỉ 5% trong 1.250 CEO nhận thấy giá trị rộng rãi mà AI mang lại. Dù niềm tin rằng AI sẽ thay đổi cuộc chơi vẫn còn đó, nhưng tốc độ chuyển đổi thực tế đang được xem xét lại một cách cẩn trọng hơn. Forrester Research thậm chí dự đoán rằng các công ty sẽ trì hoãn 25% chi tiêu cho AI theo kế hoạch trong năm nay. Nhà phân tích Brian Hopkins của Forrester nhận định, các công ty công nghệ đang kỳ vọng, thậm chí thêu dệt một viễn cảnh chuyển đổi thần tốc nhờ AI, nhưng thực tế không nhanh đến vậy.

Thực trạng tại Việt Nam: Sôi động bề mặt, mỏng manh nền tảng

Tại Việt Nam, không khí ứng dụng AI cũng vô cùng sôi động. Theo Amazon Web Services AWS, tính đến sự kiện AWS Cloud Day tháng 9/2025, có 18% công ty Việt Nam đang triển khai AI, tương đương gần 170.000 doanh nghiệp. Con số này tăng 39% so với cùng kỳ năm trước. Chỉ riêng năm 2024 đã có 47.000 doanh nghiệp bắt đầu hành trình này, tức trung bình mỗi giờ có thêm 5 doanh nghiệp sử dụng AI.

Tuy nhiên, khi nhìn sâu vào bản chất, chúng ta sẽ thấy một câu chuyện khác. Báo cáo của AWS chỉ ra rằng 74% doanh nghiệp Việt vẫn chủ yếu dùng AI cho các tác vụ cơ bản như tối ưu hóa vận hành, tinh giản quy trình. Chỉ 17% đạt đến giai đoạn trung cấp và một con số ít ỏi 9% thực sự chuyển đổi toàn diện, biến AI thành yếu tố cốt lõi trong DNA của doanh nghiệp.

Vậy đâu là nguyên nhân của sự hụt hơi này? Các chuyên gia đã đưa ra những mô hình đánh giá để giúp doanh nghiệp tự soi chiếu vị trí của mình trên bản đồ AI.

TS Lê Duy Tân, người đồng sáng lập Phòng thí nghiệm AIoT Lab VN, sử dụng Mô hình Trưởng thành AI (AI Maturity Model) với 5 cấp độ:

1. Awareness (tò mò): AI chỉ dừng ở mức quan tâm cá nhân.
2. Active (thử lửa): Doanh nghiệp chi ngân sách nhỏ để thử nghiệm ở vài bộ phận.
3. Operational (thực chiến): AI trở thành công cụ lao động chính thức.
4. Systemic (đồng bộ): AI hỗ trợ ra quyết định cho lãnh đạo.
5. Transformational (hóa thân): AI trở thành DNA của doanh nghiệp, với tư duy AI-First.

Dựa trên mô hình này, TS Tân đánh giá Việt Nam đang ở giai đoạn phổ cập ban đầu. Đa số doanh nghiệp đang ở mức Active, chọn giải pháp an toàn là thử nghiệm các tác vụ đơn giản vì rào cản về kỹ năng và chi phí đầu tư còn quá lớn. Nhiều công ty đang cố gắng chạy đua công nghệ mới trên một nền tảng kỹ thuật cũ kỹ, manh mún, dẫn đến hạ tầng không đủ sức gánh vác khi mở rộng quy mô. Thêm vào đó là tình trạng bay trong mù sương về hiệu quả tài chính, tức là rót tiền theo trào lưu mà thiếu thước đo cụ thể, khiến các dự án mãi mắc kẹt ở giai đoạn thử nghiệm.

Tư duy khách du lịch công nghệ: Thấy hay thì dùng, thấy khó thì bỏ

Ông Bung Trần, nhà đồng sáng lập AI Edu, lại tiếp cận vấn đề qua khung tham chiếu AIRI hay Chỉ số sẵn sàng với AI, với bốn cấp độ:

1. AI Unaware (chưa nhận thức): Đứng ngoài cuộc chơi.
2. AI Aware (nhận thức về AI): Bắt đầu sử dụng ở cấp độ cá nhân.
3. AI Ready (sẵn sàng): Chuẩn bị xong hạ tầng, kỹ năng, quy trình và có dự án thử nghiệm rõ ràng.
4. AI Competent (thành thạo): AI hòa vào dòng chảy công việc, tạo lợi thế cạnh tranh cốt lõi.

Ông Bung nhận định, đa số doanh nghiệp Việt đang ở vùng chuyển tiếp từ AI Unaware sang AI Aware. Không khí rất sôi động, ai cũng nói về AI, nhưng nội lực về dữ liệu và tư duy hệ thống vẫn còn rất mỏng. Chúng ta đang thừa sự hào hứng nhưng thiếu sự sẵn sàng.

Ông đưa ra một hình ảnh ví von sắc sảo: nhiều doanh nghiệp Việt có tư duy như khách du lịch công nghệ. Họ đến vùng đất AI, ngó nghiêng, mua vài món đồ lưu niệm là các công cụ AI lẻ, chụp ảnh check-in để làm truyền thông, nhưng hoàn toàn chưa có ý định định cư. Họ tiếp cận AI với tâm thế dạo chơi, thấy hay thì dùng, thấy khó thì bỏ. Điều này dẫn đến việc doanh nghiệp chi tiền nhưng chỉ thu về những công cụ rời rạc thay vì một nền tảng số vững chắc. Khi cơn hào hứng qua đi, thứ còn lại chỉ là những tài khoản phần mềm hết hạn và một đống dữ liệu rác không thể tái sử dụng. AI không phải điểm đến du lịch, nó là môi trường sống mới mà doanh nghiệp buộc phải thích nghi để tồn tại.

Ba yếu tố nền tảng khiến 85% dự án AI thất bại

Thống kê từ hãng nghiên cứu Gartner cho thấy 85% dự án AI trên toàn thế giới thất bại. Ông Bung Trần khẳng định nguyên nhân không nằm ở công nghệ, mà ở sự thiếu hụt ba yếu tố nền tảng:

1. Thiếu chiến lược rõ ràng: Doanh nghiệp không trả lời được câu hỏi AI sẽ giải quyết bài toán cốt lõi nào, chỉ đơn thuần áp dụng vì thấy đối thủ cũng làm vậy.
2. Dữ liệu thiếu sẵn sàng: Dữ liệu được ví như món ăn chính của AI. Nếu dữ liệu phân mảnh, không được làm sạch, thiếu cấu trúc, AI sẽ không thể học và đưa ra kết quả chính xác.
3. Sự ảo tưởng về AI: Nhiều người xem AI là một phép màu, chỉ cần cài đặt là xong. Họ quên mất rằng AI là một công cụ, cần được tích hợp vào quy trình làm việc tối ưu và cần con người vận hành, giám sát.

Bên cạnh đó, nỗi lo về bảo mật dữ liệu nhạy cảm cũng là một rào cản lớn. Theo ông Tân, đây không phải là nỗi lo cảm tính mà phản ánh khoảng trống an ninh trong năng lực quản trị của nhiều tổ chức.

Con đường phía trước: Từ ứng dụng rời rạc đến hệ điều hành doanh nghiệp

Vậy làm thế nào để thoát khỏi vòng luẩn quẩn này? Các chuyên gia đều đồng tình rằng giải pháp không nằm ở việc quay lưng với công nghệ, mà là thay đổi tư duy và cách tiếp cận một cách toàn diện.

1. Đầu tiên, doanh nghiệp cần chuyển tư duy từ ứng dụng sang hệ điều hành. Thay vì cài đặt các phần mềm lẻ tẻ, hãy xem AI như một hệ điều hành mới cho toàn bộ doanh nghiệp, tích hợp sâu vào mọi quy trình.
2. Thứ hai, lãnh đạo cần đổi tư duy từ know-it-all (biết hết mọi việc) sang learn-it-all (tự học và tự làm mới kiến thức mỗi ngày). Thế giới công nghệ thay đổi liên tục, và người lãnh đạo phải là người tiên phong thúc đẩy tinh thần thử nghiệm nhanh, sai nhanh, sửa nhanh.
3. Thứ ba, giải quyết bài toán an ninh dữ liệu một cách chiến lược. Ông Bung đề xuất một chiến lược quản trị phân tầng. Doanh nghiệp cần xây dựng quy định cụ thể, phân loại dữ liệu thành vùng xanh cho những thông tin đại chúng có thể chia sẻ lên các nền tảng AI, và vùng đỏ cho bí mật kinh doanh, dữ liệu khách hàng, bắt buộc phải bảo mật tối đa ở hạ tầng nội bộ. May mắn là Việt Nam đã có những nền tảng pháp lý như Luật An ninh mạng và Nghị định về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Lãnh đạo cần ban hành luật chơi rõ ràng: nhân viên được phép mang gì lên mây và cái gì phải giữ tuyệt đối ở mặt đất.
4. Cuối cùng, vai trò của khung pháp lý và hạ tầng an ninh là tối quan trọng. Theo ông Tân, để doanh nghiệp không còn chùn bước, giải pháp là nâng cấp đồng bộ hạ tầng an ninh, năng lực quản trị và hoàn thiện thể chế. Khi có hàng rào kiểm soát, mã hóa mạnh mẽ và các quy định rõ ràng, doanh nghiệp sẽ có một vùng an toàn để mạnh dạn thử nghiệm và khai thác hiệu quả AI trong dài hạn.

Năm 2026 được xem là năm bản lề để AI chứng minh giá trị thực của mình. Làn sóng hào hứng ban đầu đang dần lắng xuống, nhường chỗ cho những đánh giá thực tế và khắt khe hơn. Nếu không thể sớm chuyển hóa từ những lời hứa hẹn thành lợi nhuận cụ thể, làn sóng đầu tư vào AI hoàn toàn có thể đối mặt với một sự sụp đổ dây chuyền, tương tự như thời kỳ bong bóng dot-com. Đã đến lúc các doanh nghiệp Việt Nam phải dừng vai trò của một khách du lịch, và bắt đầu hành trình trở thành một cư dân thực thụ trong kỷ nguyên của trí tuệ nhân tạo.