Quá tải não vì AI: Khi công nghệ khiến chúng ta kiệt sức

Quá tải não vì AI: Mặt trái ít ngờ của kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo

Trong thập kỷ gần đây, trí tuệ nhân tạo AI đã trở thành một một trong những chủ đề nóng nhất, hứa hẹn một cuộc cách mạng trong mọi lĩnh vực của đời sống và công việc. Từ việc tự động hóa các tác vụ lặp đi lặp lại đến việc cung cấp những phân tích sâu sắc, AI được kỳ vọng sẽ nâng cấp đáng kể cuộc sống của con người, giải phóng chúng ta khỏi gánh nặng công việc để tập trung vào những hoạt động sáng tạo và có giá trị hơn. Dường như viễn cảnh máy móc làm việc thay người đã không còn là một giấc mơ xa vời. Tuy nhiên, cùng với những hứa hẹn lớn lao đó, một thực tế ít được nhắc đến cũng đang dần hiện hữu: AI cũng đang tạo ra những áp lực mới, buộc con người phải học cách xoay xở và thích nghi với chúng, đôi khi đến mức gây ra tình trạng quá tải nhận thức.

Thực tế này không chỉ là những lo ngại mơ hồ mà đã bắt đầu được ghi nhận qua các nghiên cứu khoa học. Một quản lý kỹ thuật cấp cao đã mô tả trải nghiệm của mình trong một nghiên cứu mới xuất bản trên tạp chí Harvard Business Review. Ông cho biết mình có một công cụ AI giúp cân nhắc các quyết định kỹ thuật và một công cụ khác hỗ trợ soạn thảo và tóm tắt. Ông liên tục phải chuyển đổi giữa các công cụ này, tỉ mỉ kiểm tra kỹ từng chi tiết nhỏ mà chúng tạo ra. Điều đáng nói là, thay vì cảm thấy công việc nhanh hơn và dễ dàng hơn, đầu óc ông lại bắt đầu cảm thấy rối bời. Ông không mệt mỏi về thể chất, nhưng lại cảm thấy một sự quá tải rõ rệt trong tinh thần. Câu chuyện này không phải là cá biệt, mà đang trở thành một biểu hiện của một vấn đề lớn hơn mà nhiều người lao động đang phải đối mặt trong kỷ nguyên AI.

Nghiên cứu mới đã chỉ ra một nghịch lý đáng chú ý: thay vì giúp công việc dễ dàng hơn, AI có thể khiến một số nhân viên rơi vào tình trạng quá tải não, hay còn gọi là brain fry. Kết luận này được đưa ra sau khi một nhóm tác giả, bao gồm các chuyên gia từ công ty tư vấn Boston Consulting Group và Đại học California, Riverside, tiến hành khảo sát khoảng 1.500 người lao động. Khoảng 14 phần trăm số người tham gia khảo sát cho biết họ từng cảm thấy kiệt quệ tinh thần vì phải xoay sở với các công cụ AI trong công việc. Họ mô tả nhiều tác hại tiêu cực như đầu có cảm giác ù ù hoặc mờ mịt, thường xuyên bị nhức đầu, khó tập trung vào công việc, ra quyết định chậm hơn và thậm chí mắc lỗi nhiều hơn trong quá trình làm việc. Những triệu chứng này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu suất mà còn tác động trực tiếp đến chất lượng cuộc sống và sức khỏe tinh thần của người lao động.

Julie Bedard, Giám đốc điều hành tại Boston Consulting Group, đã nhận định rằng đây là một dấu hiệu cảnh báo sớm, cho thấy rằng những kỳ vọng về năng suất nhờ AI có thể cần phải được điều chỉnh lại. Bà giải thích rằng AI thực sự rất tốt cho công việc ở một số khía cạnh nhất định, mang lại những lợi ích rõ ràng. Tuy nhiên, ở những khía cạnh khác, nó buộc chúng ta phải suy nghĩ lại hoàn toàn cách làm việc truyền thống. Cụ thể, việc giám sát AI với cường độ cao và liên tục có thể dẫn đến sự kiệt sức về nhận thức. Điều này có nghĩa là, khi chúng ta giao phó các nhiệm vụ cho AI, chúng ta không hoàn toàn rảnh tay mà phải dành một lượng lớn năng lượng tinh thần để kiểm tra, điều chỉnh và đảm bảo rằng AI đang thực hiện công việc một cách chính xác và phù hợp với mục tiêu của mình.

Nghiên cứu cũng làm rõ hơn về nghịch lý này: AI có thể vừa làm giảm, vừa làm tăng sự mệt mỏi cho người lao động. Khi người lao động sử dụng AI để xử lý những nhiệm vụ mang tính lặp đi lặp lại, đơn điệu và tốn thời gian, mức độ căng thẳng và mệt mỏi của họ thường giảm đi đáng kể. AI lúc này đóng vai trò như một trợ lý đắc lực, giải phóng con người khỏi những công việc nhàm chán. Ngược lại, khi người lao động phải liên tục giám sát hoặc xoay sở với nhiều công cụ AI cùng một lúc, áp lực tinh thần lại tăng mạnh. Việc chuyển đổi ngữ cảnh liên tục, đánh giá đầu ra của nhiều AI khác nhau và đảm bảo tính nhất quán giữa chúng đòi hỏi một lượng lớn tài nguyên nhận thức.

Bedard giải thích thêm rằng AI giúp con người mở rộng đáng kể năng lực làm việc. Về cơ bản, nó cho phép chúng ta đảm đương một khối lượng công việc lớn hơn và mở rộng phạm vi trách nhiệm của mình. Tuy nhiên, sự mở rộng năng lực này cũng có thể nhanh chóng trở nên quá mức. Khi đó, tình trạng quá tải vì AI sẽ dẫn đến tinh thần kiệt quệ, khiến chúng ta cảm thấy rằng những nhiệm vụ đó đã vượt quá khả năng xử lý của bộ não. Điều này giống như việc nâng một vật nặng quá sức, cơ bắp sẽ mỏi và cuối cùng là không thể tiếp tục. Với bộ não, điều tương tự cũng xảy ra khi chúng ta đối mặt với quá nhiều thông tin, quá nhiều sự chuyển đổi và quá nhiều trách nhiệm kiểm soát.

Để minh họa rõ hơn về áp lực tinh thần mới này, Jack Downey, trưởng bộ phận Chiến lược, vận hành và sản phẩm tại công ty Webster Pass Consulting, chia sẻ kinh nghiệm sử dụng AI hàng ngày của mình. Anh thường xuyên phải dùng AI để xây dựng các hệ thống tự động hóa và nhận thấy có thêm một loại áp lực tinh thần mới mà trước đây anh chưa từng trải qua. Anh phải liên tục mở nhiều cửa sổ khác nhau để làm đồng thời nhiều phần của một dự án, mỗi phần lại do một công cụ AI hoặc một quy trình AI khác nhau xử lý.

Downey giải thích rằng bạn phải liên tục chờ đợi và chuyển đổi giữa các công việc. Dù AI hoạt động rất nhanh, nhưng nó không đến mức tức thì. Vì vậy, có thể mất 5 giây để AI hoàn thành việc này, 50 giây để làm việc khác, và 5 phút để hoàn thành một việc khác nữa. Những khoảng thời gian chờ đợi và chuyển đổi liên tục này, dù ngắn, nhưng khi tích lũy lại sẽ tạo ra sự gián đoạn trong dòng chảy tư duy, buộc bộ não phải liên tục tái thiết lập ngữ cảnh, gây ra sự mệt mỏi và quá tải. Nó khác với sự chậm trễ của con người, mà là một loại chậm trễ mang tính kỹ thuật, không dự đoán được và đòi hỏi sự chú ý liên tục từ người dùng.

Anh cũng chỉ ra rằng AI làm tăng khả năng của người lao động, nhưng đồng thời cũng làm tăng kỳ vọng được đặt ra cho họ. Năng lực của AI gần như vô hạn, nên rất khó để nói "đủ rồi" và dừng lại việc thực hiện cải tiến tiếp theo. Điều này đặc biệt đúng với những người cầu toàn, những người sẽ dành nhiều thời gian hơn để viết ra quy trình hoàn hảo và hướng dẫn AI phải làm gì một cách chi tiết nhất có thể. Họ bị cuốn vào vòng xoáy tối ưu hóa liên tục, cố gắng vắt kiệt mọi tiềm năng của AI, mà không nhận ra rằng chính điều đó đang tiêu tốn năng lượng tinh thần của mình.

Vấn đề quá tải não vì AI không chỉ được đề cập trong một nghiên cứu duy nhất. Tháng trước, nhóm chuyên gia tại Trường Kinh doanh Haas thuộc Đại học California, Berkeley, cũng đã công bố một nghiên cứu kéo dài 8 tháng về cách AI thay đổi thói quen làm việc tại một công ty công nghệ Mỹ với khoảng 200 nhân viên. Họ phát hiện ra rằng công việc của nhân viên trở nên căng thẳng hơn với ba lý do chính:

• Đảm nhận nhiều nhiệm vụ cùng lúc hơn
• Chịu nhiều trách nhiệm hơn
• Làm việc nhiều giờ hơn

Điều này cho thấy, dù AI hứa hẹn giảm tải, thực tế nó lại có thể dẫn đến việc nhân viên phải ôm đồm nhiều hơn, làm việc đa nhiệm và cuối cùng là làm việc lâu hơn để đáp ứng kỳ vọng ngày càng cao.

Thêm vào đó, khảo sát thường niên Work Reimagined Survey của công ty kiểm toán EY vào tháng 11 năm 2025 cũng cho thấy một bức tranh tương tự. Gần 2/3 số người lao động tham gia khảo sát tin rằng khối lượng công việc của mình trong 12 tháng qua đã tăng lên đáng kể. Khảo sát này được thực hiện dựa trên phản hồi từ 15.000 người lao động và 1.500 nhà tuyển dụng tại 29 quốc gia và vùng lãnh thổ, cho thấy đây là một xu hướng toàn cầu.

Theo Kim Billeter, lãnh đạo mảng tư vấn nhân sự toàn cầu của EY, khảo sát không trực tiếp cho thấy AI làm tăng khối lượng công việc. Thay vào đó, bà giải thích, sự lo lắng về AI tại nơi làm việc, như:

• Nỗi sợ mai một kỹ năng
• Thiếu đào tạo phù hợp
• Sự không chắc chắn về tác động tổng thể của công nghệ

đã khiến người lao động cảm thấy áp lực phải thể hiện nhiều hơn. Sự hoang mang và nỗi sợ tụt hậu so với sự phát triển nhanh chóng của AI đã khiến nhiều người kiệt sức. Họ cố gắng học hỏi, thích nghi và chứng minh giá trị của mình trong một môi trường làm việc đang thay đổi chóng mặt, dẫn đến tình trạng quá tải tinh thần.

Ban đầu, nhiều dự đoán về AI từng cho rằng công nghệ này sẽ cho phép ít nhân viên hơn làm được nhiều việc hơn trong thời gian ngắn hơn, dẫn đến sự gia tăng năng suất và giảm bớt áp lực. Tuy nhiên, nếu AI thực sự đẩy người lao động đến tình trạng quá tải não, các tổ chức có thể cần xem xét lại triệt để những dự đoán và chiến lược của mình. Julie Bedard nhận định rằng chúng ta cần thiết kế lại cách làm việc chứ không chỉ đơn thuần giữ nguyên những gì đã làm hôm qua rồi cứ thế đưa AI vào. Việc tích hợp AI cần phải được thực hiện một cách chiến lược, có sự cân nhắc kỹ lưỡng về tác động lên yếu tố con người, thay vì chỉ tập trung vào hiệu quả kỹ thuật đơn thuần.

Nghiên cứu của Bedard cùng đồng nghiệp cũng đã chỉ ra một yếu tố quan trọng có thể giảm thiểu tình trạng quá tải não: đó là cách lãnh đạo và đào tạo nhân viên. Tình trạng quá tải não ít xảy ra hơn ở những nhân viên có quản lý chủ động sử dụng AI một cách hợp lý và có chiến lược rõ ràng. Điều này ngụ ý rằng vai trò của lãnh đạo không chỉ là triển khai công nghệ mà còn là định hướng, đào tạo và tạo ra một môi trường làm việc nơi AI được sử dụng như một công cụ hỗ trợ thông minh, chứ không phải là một nguồn gốc gây căng thẳng và kiệt quệ.

Trong bối cảnh AI đang tiếp tục phát triển với tốc độ chóng mặt, việc hiểu rõ và quản lý những tác động kép của nó lên con người là điều vô cùng cần thiết. AI mang đến những cơ hội vô hạn để cải thiện hiệu suất và chất lượng công việc, nhưng nó cũng đặt ra những thách thức mới về mặt sức khỏe tinh thần và cách thức tổ chức lao động. Để thực sự khai thác được tiềm năng của AI mà không phải trả giá bằng sự kiệt sức của con người, chúng ta cần một cách tiếp cận toàn diện hơn. Điều này bao gồm:

• Thiết kế lại quy trình làm việc sao cho AI hỗ trợ con người một cách hiệu quả nhất
• Cung cấp đào tạo đầy đủ để nhân viên có thể sử dụng AI một cách thành thạo và tự tin
• Khuyến khích các nhà lãnh đạo đóng vai trò chủ động trong việc định hình một văn hóa làm việc cân bằng, nơi công nghệ phục vụ con người, chứ không phải ngược lại

Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể hướng tới một tương lai nơi AI thực sự nâng cấp cuộc sống mà không gây ra tình trạng quá tải não.

Thu Thảo tổng hợp.