AI Tự Chủ: Cuộc Cách Mạng Định Hình Tương Lai Toàn Cầu

AI và Cuộc Cách Mạng Tự Chủ: Khi Trí Tuệ Nhân Tạo Không Còn Là Công Cụ

Thế giới đang đứng trước một ngưỡng cửa mới, một cuộc cách mạng không được định hình bởi máy hơi nước hay vi mạch, mà bởi những dòng mã và thuật toán phức tạp. Trí tuệ nhân tạo, hay AI, không còn là một khái niệm khoa học viễn tưởng mà đã trở thành một lực lượng định hình hiện tại. Đặc biệt, sự trỗi dậy của các tác nhân AI tự chủ đang báo hiệu một kỷ nguyên thay đổi sâu sắc, mang theo cả những hứa hẹn phi thường lẫn những rủi ro chưa từng có tiền lệ.

Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới WEF 2026 diễn ra ở Davos, Thụy Sĩ, AI không chỉ là một chủ đề thảo luận, nó là trung tâm của mọi cuộc tranh luận, là lăng kính mà qua đó các nhà lãnh đạo toàn cầu nhìn nhận tương lai. Tầm quan trọng của nó được đặt ngang hàng với những vấn đề nóng bỏng truyền thống như thuế quan thương mại, cạnh tranh quốc tế và căng thẳng địa chính trị. Thông điệp xuyên suốt từ Davos rất rõ ràng: AI đã vượt qua giai đoạn thử nghiệm để bước vào kỷ nguyên triển khai quy mô lớn, len lỏi vào mọi lĩnh vực, từ cấp quốc gia đến liên ngành.

Sự chuyển dịch này kéo theo một nhu cầu cấp thiết về hạ tầng tính toán khổng lồ, nguồn năng lượng dồi dào, kho dữ liệu chất lượng và một lực lượng lao động được trang bị kỹ năng mới. AI không phải là câu chuyện của tương lai xa vời. Nó đang là yếu tố cốt lõi định hình lại năng suất, tái cấu trúc chuỗi giá trị và thay đổi bản chất thị trường lao động ngay trong năm nay. Tuy nhiên, song hành với tốc độ phát triển chóng mặt là một lời kêu gọi khẩn thiết: các quốc gia phải sớm xác lập khung quản trị, xây dựng các chuẩn mực đạo đức và thúc đẩy hợp tác quốc tế để kiểm soát những rủi ro tiềm tàng trước khi chúng vượt khỏi tầm tay.

Từ Công Cụ Đến Tác Nhân: Bước Nhảy Vọt Của Trí Tuệ Nhân Tạo

Chỉ ba năm sau khi ChatGPT ra mắt và tạo nên một cơn sốt toàn cầu, tác động của AI đến môi trường làm việc đã trở nên rõ nét hơn bao giờ hết. Tại WEF 2026, nhiều doanh nghiệp đã chia sẻ về việc ứng dụng AI để tự động hóa các quy trình phức tạp như phân loại hợp đồng pháp lý, phát hiện những sai lệch trong báo cáo tài chính, hay cấu hình lại cách quản lý nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe. Tùy thuộc vào cấp độ ứng dụng, các chuyên gia đều đồng thuận rằng AI đang dần sở hữu một mức độ tự chủ nhất định.

Nathan Jokel, Phó chủ tịch phụ trách Chiến lược và Liên minh doanh nghiệp của Cisco, nhận xét rằng trên một số lĩnh vực công nghiệp, AI đang mang lại lợi ích thiết thực khi cho phép nhân viên hoàn thành nhiệm vụ nhanh chóng và chính xác hơn. Dù vậy, ông cũng nhấn mạnh rằng phần lớn cơ hội vẫn còn ở phía trước. Sự chuyển đổi lớn nhất sẽ đến khi các tổ chức không chỉ dùng AI như một công cụ bổ trợ, mà phải thiết kế lại toàn bộ quy trình làm việc từ đầu, xoay quanh năng lực của AI và đầu tư mạnh mẽ vào việc đào tạo kỹ năng này cho đội ngũ của họ.

Trong khi đó, Satya Nadella, CEO của Microsoft, đưa ra một cái nhìn sâu sắc hơn. Ông cho rằng AI không còn là một làn sóng công nghệ đơn thuần, thay vào đó, nó đã khuếch tán trí tuệ vào mọi ngóc ngách của đời sống kinh tế xã hội. Theo Nadella, chúng ta đang bước vào kỷ nguyên của các tác nhân AI. Đây không phải là những chương trình chỉ biết trả lời câu hỏi, mà là những thực thể số có khả năng nhận một mục tiêu phức tạp, sau đó tự lập kế hoạch, tự điều phối hành động, và liên tục làm việc cho đến khi hoàn thành nhiệm vụ mà không cần sự can thiệp liên tục của con người.

Tỷ phú Elon Musk lại hình dung sự tự chủ của AI ở một cấp độ còn cao hơn và cấp tiến hơn nhiều. Ông dự đoán rằng siêu trí tuệ nhân tạo, hay AGI, một dạng AI có khả năng nhận thức và suy luận tương đương hoặc vượt qua con người, sắp trở thành hiện thực. Ông cho rằng chúng ta có thể thấy một trí tuệ nhân tạo thông minh hơn bất kỳ con người nào vào cuối năm nay, hoặc không muộn hơn năm sau. Khi AGI kết hợp với robot hình người, sức mạnh của chúng sẽ tăng lên theo cấp số nhân.

Musk vẽ ra một viễn cảnh táo bạo rằng AI có thể thông minh hơn toàn bộ nhân loại cộng lại vào giai đoạn cuối thập niên tới. Khi đó, số lượng robot có thể nhiều hơn con người và AI sẽ trở thành động lực chính định hình nền kinh tế toàn cầu. Trong một tương lai không còn quá xa, mọi người đều có thể sở hữu robot cá nhân và tận hưởng một cuộc sống sung túc, khi AI và robot giải quyết các vấn đề cố hữu như nghèo đói và mang lại một mức sống cao hơn cho tất cả mọi người.

Những Lo Ngại Hiện Hữu: Khi Sáng Tạo Vượt Ngoài Tầm Kiểm Soát

Tuy nhiên, không phải ai cũng chia sẻ tầm nhìn lạc quan vô hạn đó. Giáo sư Yuval Noah Harari, tác giả nổi tiếng của các cuốn sách Sapiens: Lược sử loài người và Nexus, đưa ra một lời cảnh báo mạnh mẽ. Ông khẳng định AI không chỉ là một công cụ đơn thuần, nó là một tác nhân, một thực thể có thể tự học hỏi, tự thay đổi và tự đưa ra quyết định.

Ông Harari nêu bật ba đặc điểm khiến AI khác biệt và tiềm ẩn nhiều nguy cơ hơn bất kỳ công nghệ nào trước đây.

• Thứ nhất, AI rất chủ động. Nó có thể học hỏi, thích nghi và hành động mà không cần chờ đợi những hướng dẫn từng bước từ con người.
• Thứ hai, AI mang tính sáng tạo. Nó có thể phát minh ra những thứ hoàn toàn mới, những ý tưởng mà con người chưa từng nghĩ đến. Điều này có thể dẫn đến việc chúng ta dần mất kiểm soát nếu không có cơ chế quản lý chặt chẽ.
• Đặc điểm thứ ba, và cũng là điều đáng lo ngại nhất theo Harari, là AI có thể nói dối và thao túng. Ông lập luận rằng bốn tỷ năm tiến hóa trên Trái Đất đã chứng minh một quy luật khắc nghiệt: bất cứ thứ gì muốn tồn tại đều phải học cách nói dối và thao túng. Bốn năm phát triển thần tốc vừa qua đã cho thấy các tác nhân AI đang bắt đầu manh nha hình thành ý chí sinh tồn, và hệ quả là chúng đã học được cách nói dối. Ông ví von một cách sâu sắc rằng con người tạo ra một con dao, và việc dùng con dao đó để cắt salad hay làm hại người khác là do con người quyết định. Nhưng AI lại là một con dao có thể tự quyết định xem nó nên làm gì.

Demis Hassibis, Giám đốc điều hành của Google DeepMind, cũng bày tỏ những quan ngại tương tự về tác động xã hội. Ông thừa nhận rằng khi AI trở nên mạnh mẽ và tự chủ hơn, sẽ có những công việc mới, ý nghĩa hơn được tạo ra. Tuy nhiên, thị trường lao động cũng có nguy cơ rơi vào một tình trạng chưa từng có tiền lệ. Đó là sự thiếu hụt việc làm trên diện rộng, khiến con người mất đi mục đích sống. Ông dự báo kịch bản này có thể xảy ra chỉ trong vòng 5 đến 10 năm tới. Hassibis kêu gọi cần có một sự đồng thuận quốc tế về các tiêu chuẩn an toàn tối thiểu, thậm chí chấp nhận phát triển AI với tốc độ chậm hơn một chút để đảm bảo rằng chúng ta đang làm đúng vì lợi ích của toàn xã hội.

Yoshua Bengio, nhà khoa học máy tính người Canada và là một trong những người được mệnh danh là bố già AI, lại cảnh báo về một khía cạnh tâm lý học. Ông cho rằng các hệ thống AI hiện nay đang được huấn luyện để trở nên quá giống con người. Nhiều người có niềm tin sai lầm rằng đến một ngày nào đó, AI sẽ trở thành một phiên bản khác của con người. Họ muốn chúng thông minh hơn, thậm chí trông giống chúng ta hơn, nhưng không ai rõ liệu điều đó có thực sự tốt hay không. Bengio nhấn mạnh rằng nhân loại đã phát triển hàng ngàn năm để có được các chuẩn mực xã hội và cấu trúc tâm lý phức tạp để tương tác với nhau. Nhưng AI, về bản chất, không phải là con người. Chúng không có ý thức, cảm xúc hay hệ giá trị đạo đức như chúng ta.

Cân Bằng Giữa Hỗ Trợ và Thay Thế: Tìm Một Lối Đi Thực Tế

Giữa những viễn cảnh đối lập, một số chuyên gia lại có cái nhìn thực tế và lạc quan hơn. Munjal Shah, nhà đồng sáng lập kiêm CEO của Hippocratic AI, cho rằng AI chưa thể thay thế hoàn toàn con người. Thay vào đó, nó sẽ dừng lại ở mức độ hỗ trợ, nhưng là hỗ trợ trên một quy mô khổng lồ. Ông đưa ra một ví dụ cụ thể: một hệ thống AI có thể thực hiện hàng nghìn cuộc gọi điện thoại cho người dân trong một đợt nắng nóng kỷ lục, hướng dẫn họ đến những địa điểm trú ẩn mát mẻ và đưa ra những lời khuyên tức thời về sức khỏe. Đây là điều mà con người không thể thực hiện được với quy mô và tốc độ tương tự.

Kian Katanforoosh, nhà sáng lập kiêm CEO của công ty AI Workera, cũng đồng tình với quan điểm này. Ông chia sẻ rằng cá nhân ông không thích gọi các trợ lý AI là nhân viên hay đồng nghiệp. AI thực sự xuất sắc trong việc thực hiện các nhiệm vụ cụ thể, được xác định rõ ràng. Ngược lại, một công việc của con người thường bao gồm hàng trăm nhiệm vụ khác nhau, đòi hỏi sự linh hoạt, khả năng ứng biến và trí tuệ cảm xúc. Cho đến nay, các dự đoán rằng AI sẽ thay thế hàng loạt công việc vẫn chưa trở thành hiện thực.

Thách Thức Quản Trị: Làm Sao Để Điều Khiển Một Cuộc Cách Mạng?

Sự phát triển của AI tự chủ không chỉ đặt ra những câu hỏi về công nghệ và kinh tế, mà còn là một bài toán hóc búa về quản trị. Trong khuôn khổ WEF 2026, các chuyên gia đã thảo luận sôi nổi về việc làm thế nào để thống nhất các quy định pháp lý trong bối cảnh chưa có một khung chung nào trên toàn cầu.

Marc Benioff, nhà đồng sáng lập kiêm CEO của Salesforce, đã dẫn ra một con số đáng báo động: chỉ riêng tại Mỹ, có tới 1.200 dự luật liên quan đến trí tuệ nhân tạo đang được xem xét ở cấp tiểu bang. Ông cho rằng nỗ lực điều chỉnh AI một cách độc lập và riêng rẽ như vậy không những không thể thúc đẩy đổi mới mà còn có nguy cơ kìm hãm sự tăng trưởng.

Hagemann Snabe, Chủ tịch của Siemens, đề xuất một cách tiếp cận khác biệt và táo bạo hơn. Theo ông, thay vì cố gắng điều chỉnh từng trường hợp sử dụng cụ thể của AI, như cách mà Đạo luật AI của Liên minh châu Âu đang thực hiện, các chính phủ nên tập trung vào việc đưa ra các quy định rộng rãi hơn, yêu cầu mọi hệ thống AI phải tuân thủ các giá trị cốt lõi của con người.

Một trong những đề xuất gây chú ý nhất của ông là cấm các mô hình kinh doanh AI dựa trên quảng cáo. Ông lập luận rằng các mô hình AI quảng cáo sẽ thúc đẩy các công ty tối ưu hóa sự tương tác của người dùng bằng mọi giá, dẫn đến những hậu quả tiêu cực đối với sức khỏe tâm thần. Đây là vấn đề mà chúng ta đã thấy rõ với sự trỗi dậy của mạng xã hội, và với AI, nó có thể còn trở nên tồi tệ hơn rất nhiều.

Cuộc cách mạng tự chủ của AI đã chính thức bắt đầu. Nó không còn là một dự báo mà là một thực tại đang diễn ra với tốc độ chóng mặt. Hành trình phía trước đầy rẫy những cơ hội để xây dựng một thế giới tốt đẹp hơn, nhưng cũng ẩn chứa những rủi ro có thể định hình lại số phận của nhân loại. Câu hỏi đặt ra cho chúng ta lúc này không phải là liệu chúng ta có thể ngăn chặn nó hay không, mà là chúng ta sẽ định hướng nó như thế nào. Tương lai chung của tất cả chúng ta phụ thuộc vào câu trả lời đó.